Kromme Rijn Heuvelrug

NRC: “Zelfredzaamheid is een vals ideaal gebleken”

Zelfredzaamheid is een vals ideaal gebleken

Kwetsbare mensen in de problemen aanspreken op zelfredzaamheid werkt niet, schrijft Jeroen Postma. Laat professionals helpen.

Zelfredzaamheid is de afgelopen jaren het ideaal geworden in de gezondheidszorg. Grote delen van de zorg werden in 2015 gedecentraliseerd naar gemeenten, mede vanwege het idee dat het oude systeem mensen passief en afhankelijk maakte. Gemeenten, zo was het idee, zouden dichter bij hun burgers staan en hen met de juiste ondersteuning snel weer op eigen benen kunnen zetten. Goed voor mensen en ook nog eens goedkoper. In Rotterdam en op veel andere plekken in het land werden wijkteams opgezet om het in praktijk te brengen.
We zijn intussen vier jaar verder en het wordt steeds duidelijker dat wijkteamprofessionals en burgers zich niet gedragen volgens het beleidsideaal van de zelfredzaamheid. Praktijkverhalen en onderzoeken van onder andere de Erasmus Universiteit en de Rekenkamer Rotterdam laten zien dat cliënten van wijkteams vooral behoefte hebben aan een vertrouwd gezicht dat hun meest acute problemen en ergste stress kan wegnemen. Professionals doen dat door daadkrachtig op te treden en zaken uit handen te nemen van cliënten, niet door ze aan te spreken op zelfredzaamheid.

Bij wijkteams komen mensen met veel problemen

En dat is eigenlijk ook niet zo verwonderlijk. Bij de wijkteams komen vooral mensen met combinaties van zware problemen, zoals verslaving, psychische aandoeningen, een verstandelijke beperking, schulden en gezinsproblemen. Alleen al in een stad als Rotterdam gaat het om duizenden mensen, van wie een groot deel al jarenlang professionele zorg mijdt en die een klein of geen sociaal netwerk hebben. Of waar dat netwerk juist onderdeel is van het probleem. Een beroep op zelfredzaamheid leidt er dan toe dat mensen zich verder terugtrekken en hun problemen groter worden.

Een treffend verhaal uit de praktijk is de situatie van een moeder die samenwoont met haar volwassen zoon in een vervuild huis. Gas en licht zijn al drie jaar afgesloten, het water een jaar. De moeder raakte verdwaald in de bureaucratie en slaagde er niet in gas, licht en water weer aangesloten te krijgen. Ze redden zich door iedere dag een emmer water uit de sloot te halen en te koken op een provisorisch stelletje van ijzeren bakjes en een spiritusbrander. Heel zelfredzaam; er zijn weinig mensen die jaren op deze manier het hoofd boven water zouden houden. Toch zal iedereen het erover eens zijn dat dit tweetal goede hulp en ondersteuning nodig heeft. En met hen vele anderen.

Het wantrouwen wordt alleen maar groter

De rode lijn in hun verhalen: een beroep op zelfredzaamheid brengt kwetsbare mensen verder in de problemen en vergroot het wantrouwen dat ze hebben in de overheid en in zorgsystemen.
Dat wordt ook in de politiek steeds duidelijker. Recent heeft de Rotterdamse gemeenteraad de motie ‘Ruimte voor de wijkteams’ met algemene stemmen aangenomen. De motie roept op de waarden zorgzaamheid, empathie, respect en vertrouwen centraal te stellen bij overheidsbeleid voor wijkteams. En om professionals te laten doen waar ze goed in zijn: problemen aanpakken en op zoek gaan naar competenties, motivatie en drijfveren van cliënten. Naar zingeving dus, als manier om problemen aan te pakken. Dat is een belangrijk politiek signaal en een terechte breuk met het zelfredzaamheidsideaal.
Want laten we eerlijk zijn: wie zouden we zijn zonder de mensen om eens heen? Ten diepste is niemand echt zelfredzaam, terwijl we dat wel lijken te verwachten van die mensen die kampen met de grootste problemen.

Bron: NCR 28 oktober 2019 – geschreven door Jeroen Postma – gemeenteraadslid Groen Links Rotterdam